Jermenska priča I

Posted on 18 April 2013 by heroji

Nikola Cvetković

 

Jermenska priča I

 

          U centru Novog Sada, na pedesetak koraka od stepeništa koje vodi u prolaz ispod raskršća ulica Kralja Aleksandra i Bulevara Mihajla Pupina, postavljen je nadrgobni spomenik iz porte nekadašnje jermenske crkve koja se tu nalazila, a srušena je šezdesetih godina prošlog veka, prilikom urbanističkog preuređenja grada. Iako ovuda svakodnevno prolazi na hiljade ljudi, retko ko primeti ovaj neobičan spomenik u uglu moderne višespratnice i nevisokog zida oko zgrade nekadašnje Komunalne banke, izgrađene krajem XIX veka u stilu secesije. To je beli mermerni blok, visine metar i po, koji postaje ružičast kada pada kiša. Duž gornje ivice bilo je postavljeno šest kamenih ljudskih lobanja, od kojih su ostale samo tri, dovoljno da drže mermernu ploču povrh koje su isklesana četiri spojena srca i na staronemačkom jeziku ispisana poruka o večitoj ljubavi i razumevanju. A na svakoj strani bloka velikim slovima staronemačke latinice upisana su imena osoba čiji su zemni ostaci bili pokopani pod njim. Najstarija je bila Franciska Klara plemenita Tomanović, rođena 1735. godine. Tu su bili i Simeon Đorđi Čenazi (1750–?) i po svoj prilici, njegova supruga Marija (1766–1790).

Nigde nije istaknuto da su ovi ljudi bili Jermeni. To su tada svi znali i verovatno se niko nije pitao otkuda ovde ljudi iz zemlje na sredokraći Evrope i Azije s podnožja moćnog Ararata, na koji se prema biblijskom predanju nasukala Nojeva barka.

Jermeni su jedan od najstarijih naroda na svetu, nastao pre oko tri hiljade godina prožimanjem stanovnika Frigije u Maloj Aziji i drevnih naroda iz Mesopotamije. Jermeni su između IV i II veka pre nove ere osnovali svoju državu koja je, eto, neprekidno živeći ušla u XXI vek. Njen vladar je 301. godine nove ere proglasio hrišćansko učenje za državnu religiju i osnovao Jermensku pravoslavnu apostolsku crkvu (monofizita), sa sedištem u manastiru-gradu Učmijadžijanu.

U to vreme, pritisak Turaka na Jermene bivao je sve jači. Zato su oni, da bi stekli kakvu-takvu jaču zaštitu, stali pod skut tada velike, verski bliske Vizantije. S vremenom, oni su u neku ruku postali i njeni zaštitnici. Sticali su sve veći i veći uticaj u njenom privrednom i političkom životu, pa su čak petorica Jermena sela i na carski presto. Najznačajniji od njih bio je Iraklije Prvi, a car Vasilije Prvi jermenski jezik proglasio je za jedan od zvaničnih jezika u Carstvu. Ipak, Turci su sredinom XV veka zavladali Vizantijom, tačnije onim što je od nje ostalo – utvrđenim gradom Carigradom. Jermeni su se našli pred novim iskušenjima.

Kao što su bili hrabri i spretni ratnici, Turci su bili dovitljivi i umešni u mirnodopskom životu. Tako su čuvali i razvijali ono što su mačem zadobili. Nisu samo uništavali, već su i stvarali, prikazujući pritom mnogo smisla za ustrojavanje načela njima odgovarajućeg društvenog života. To je pokorenim narodima, naravno, omogućavalo ne samo da se održe, već i da se razvijaju. Ovu priliku Jermeni su znali da koriste.

Najumniji među njima objašnjavaju zašto u brojčano malom jermenskom narodu nikada nije usahla životna snaga: još u pradavna vremena stvorili su svoj jezik i osmislili svoje pismo, i nikada se nisu odrekli ovih tekovina. Konačno, njihova Apostolska crkva bila je siguran zaklon u svim i neretkim olujama koje su životno ugrožavale ceo narod.

Sredinom XVI veka, prilike u svetu su počele da se menjaju. Evropa je i dalje zazirala od Turaka, ali oni više nisu bili toliko crni đavoli kao ranije. I sve snažniji sloj poslovnih ljudi u Austriji shvatio je da Turska predstavlja bogomdano sirovinsko područje njihove manufakturne proizvodnje. Zato je u Beču osnovano „Istočno trgovačko društvo” koje je odmah okupilo trgovce u Beču – Srbe, Grke i Jermene, sve turske podanike, da bi austrijski novac lakše prodirao na Istok. Već iduće godine, ovo Društvo otvorilo je „prvu postaju i podružnicu kompanije” u Beogradu, tada u turskom posedu. Njegovo dobro poslovanje presekao je višegodišnji rat Austrije i Turske, koji se 1714. godine završio padom Beograda i dobrog dela severne Srbije u ruke Beča. Tada su austrijski poslovi u Turskoj još bolje krenuli, i mnogi Nemci iz Austrije i drugih nemačkih zemalja, iz Mađarske, građani Italije i drugih zemalja, Srbi, Grci i Jermeni, potražili su sreću u Beogradu i njegovoj blizini. Ipak, sve to nije dugo trajalo, jer su Turci već 1739. godine povratili Beograd, i sve što su s njim ranije izgubili. Ogromna većina hrišćanskih stanovnika grada tada je izbegla od turske sile na sever, čuvenim Carigradskim putem, koji je od Beograda vodio do Budima. Ali, jedna mala jermenska skupina, najverovatnije svega petnaestak porodica, pošla je sporednim putem, preko Titela, Petrovaradina, Futoga, itd. Prolazeći pored Petrovaradinskog šanca, izoštrenom trgovačkom oku Jermena nije promakla pogodnost ovog mesta na Dunavu kao mogućeg trgovačkog središta, pa su se tu zaustavili. Več 1743. godine, započeli su izgradnju svoje bogomolje, i završili je tri godine kasnije.

jermenskacrkva

Jermeni, koji su živeli u tursko vreme u Beogradu, bili su zahvaćeni dramatičnim događajima unutar svoje zajednice. Podelili su se na „šizmatike”, koji su se držali svoje narodne crkve, i „paptiste”– tzv. unijate koji su se iz verskih i crkvenih, u stvari, iz materijalnih razloga, privoleli katoličanstvu i priznali rimskog papu za svog vrhovnog poglavara. Svi Jermeni koji su tada prešli  Savu i Dunav, tražeći sreću u austrijskoj Evropi, bili su unijati.

Kao što su Srbi, tzv. Beligradci, bili najvatreniji zagovornici zahteva da se Petrovaradinski šanac iz stepena varošice uzdigne u red slobodnih kraljevskih gradova, tako su isto to gorljivo tražili i domaćini jermenskih porodica. Jer, svim pridošlicama je išlo u račun da se što pre dobiju prava slobodnog poslovanja. A kada im je carica Marija Terezija izašla u susret, 1748. godine (naplativši pritom ogromnu svotu, čak 93.500 forinti!), među prvim molbama za dobijanje diplome o građanskim pravima (tj. o pravima privrednog poslovanja) bile su one s potpisima Jovana Čenazija (rodonačelnika porodice koja je pomenuta na početku ovog teksta), Simona Minasa, Jovana Aleksandra i Adama Jovana.

Related posts:

1 Comments For This Post

  1. Pink Frojd Says:

    Konačno negde da pročitam priču o novosadskoj jermenskoj crkvi, o kojoj sam samo slušao od starijih…

Ostavi komentar