Tag Archive | "Ješa Denegri"

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Sećanje na Ignjata Joba

Posted on 17 January 2017 by heroji

Siniša I. Kovačević

 

OSAM DECENIJA OD SMRTI DUBROVAČKOG I

JUGOSLOVENSKOG SLIKARA

 

 

Ove godine navršava se osam decenija od smrti čuvenog dubrovačkog i jugoslovenskog slikara Ignjata Joba (Dubrovnik, 1895 – Zagreb, 1936). Tim povodom u zagrebačkoj Galeriji Klovićevi dvori priređena je retrospektivna izložba “Ignjat Job – vatra Mediterana”, autora Zvonka Makovića. Postavka sadrži 160 dela (115 slika i 45 crteža), rađenih u periodu od 1916. do 1935. godine. Mada se žalio da je teško živeo od svog stvaralaštva, Job nije spadao u umetnike čiji radovi nisu zanimali eksperte i ljubitelje. Stojan Ćelić je autor prve monografije o Jobu, a Grgo Gamulin druge, opširnije i jedine sa skoro potpunim popisom umetničke zaostavštine.

U rodnom Dubrovniku, Ignjat Job završava “pučku školu” kao i nekoliko razreda gimnazije. Ljubavni zanosi, antiaustrijsko raspoloženje i sanjarenje o umetnosti, ispunjavaju njegove mladićke dane. U jesen 1917. upisao se na višu umetničku školu u Zagrebu (kasnije Akademija), a održava i prijateljske veze sa Hinkom Junom, Milanom Štajnerom, Savom Šumanovićem. Posle putovanja po Italiji (Napulj, Kapri), Job boravi u Zagrebu kao gost u ateljeu Pjera Križanića. Najstarija sačuvana Jobova dela su ona koja je radio tokom školovanja, u rasponu od 1917. do 1920. Među njima su najbrojniji crteži, a karakteriše ih izrazita heterogenost “s vidljivim korekturama profesora“.

Ignjat Job slikar

       Krajem 1921. odlazi u Beograd, gde upoznaje Živku Cvetković, mladu aktivistkinju na beogradskom Univerzitetu. Venčali su se 1923. godine, a kum im je Rastko Petrović, najznačajnije ime pesničkog modernizma. Neko vreme žive u okolini Aleksinca, zatim u Vodicama (kraj Šibenika) i Supetru na Braču. Sredinom 1929. u Splitu, Job priređuje svoju prvu samostalnu izložbu. Slika na Korčuli, u Lumbardi, živi u Splitu, na Visu, nekoliko meseci provodi u Beogradu. Uprkos narušenom zdravlju, 1934. protiče u velikoj produkciji a slikar ostvaruje brojna dela najviše vrednosti.

Jobu nije odgovarala kosmološka, apstraktna vizija sveta koja je potirala čoveka, ali mu, takođe, kao konačno opredeljenje, nije odgovarala ni suprotna solucija – statična, tradicionalna vizija. Preokret nastaje kade se na njegovim platnima uobličava nova i trajna koncepcija – čista boja, snažan gest, ekstatičko raspoloženje. Na Jobovim radovima boja je značila “i plohu, i masu, i liniju“. Prema mišljenju mnogih ovo je bila njegova najličnija i istorijski najznačajnija faza u kojoj je često stvarao dela ravna delima najvećih slikara slične orijentacije.

            Većina glavnih protagonista konstruktivnog slikarstva dvadesetih godina (Dobrović, Konjović, Job) se tokom 30-ih okreće ekspresionizmu boje. Većina njegovih pripadnika studirala je na srednjoevropskim akademijama, i na njih je nemački ekspresionizam snažno uticao. Ekspresionizmu je, u svom izvornom obliku, svaka nova sredina oduzimala ponešto od njegove formalne čistote i preglednosti. Isti razlozi koji su u našoj sredini onemogućili trajniju pojavu kubizma i fovizma, ograničili su i razvoj samog ekspresionizma, uskraćujući mu njegova osnovna polazišta – strastan odziv na životne tokove i revolt, koji su bili osobeni za urbani socijalni ambijent.

            Na jugoslovenskom tlu ekspresionizam ispoljava neke bitne odlike – snažan izraz unutrašnjeg osećanja, čistu, elementarnu boju, jaku konturu i neposredan gest. Sem etičkog u njemu je očigledan i etnički momenat – Job ga nalazi u Dalmaciji, Konjović u Vojvodini, a Dobrović u Dalmaciji i Dubrovniku. Stoga, na različita svojstva celine takvih opštih osobina njegovi pripadnici stavljaju lične akcente. Ekspresionist vidi ono što oseća, sebe, svoju “eksteriorizovanu unutrašnjost”, a taj momenat prenosi pojačavajući izražajna svojstva slike – formu, liniju, boju.

Kako uskladiti ovo izdvajanje i sadržajno zgušnjavanje trenutka sa činjenicom koju svako može da primeti – da ovi slikari često slikaju “isto”, ili bar čitave cikluse sličnih slika (neshvatanje ove osobine navešće kasnije Jovana Popovića i Branka Šotru da Konjoviću zamere što Vojvodinu i Dubrovnik slika na isti način). Pošto se grčeviti ekspresionistički izraz često prepliće sa opisom viđenog, te se u zajedničkom krugu njegovih pristalica ne posmatraju samo njegovi izraziti predstavnici (Konjović, Bijelić, Job) već i oni koji mu često ne pripadaju (Dobrović, Šumanović), nametnulo se kao neophodno da se pored užeg pojma ekspresionizma uvede i širi pojam kolorizma.

ignjat job

            Pored mnogih likovnih kritičara, teoretičara i istoričara umetnosti (Sreten Stojanović, Todor Manojlović, Pjer Križanić, Cvito Fisković, Kruno Prijatelj, Lazar Trifunović, Miodrag B. Protić, Ješa Denegri, Ivana Reberski), Jobovim životom i delom studioznije su se bavili Zvonko Maković, Ljubica Miljković, Igor Zidić. Najznačajnija dela ovog slikara čuvaju Narodni muzej u Beogradu, Muzej savremene umetnosti na Ušću, Spomen-zbirka Pavla Beljanskog, Moderna galerija u Zagrebu, Umjetnička galerija u Dubrovniku, Galerija “Branislava Deškovića” u Bolu na Braču i druge muzejsko-galerijske ustanove i privatne zbirke.

 

Artistički nomadizam

 

Ukoliko neko želi da potegne argumente koji će Ignjata Joba više vezivati za jednu nacionalnu umetnost, taj mora da ukloni sve elemente političke arbitraže a izvuče na videlo isključivo artističke razloge (umetnički koreni, uzori, “likovna lektira”, sastav palete i njeno korespondiranje s podnebljem). U prilog hrvatskoj strani biografije ovog rođenog Dubrovčanina, mogla bi da ide činjenica da su sadržaji njegovih dela bili lokalni, pozajmljeni iz stvarnog sveta i “malih mista” Dalmacije u kojima je tavorio i radio. Iz njega je, bez ikakve sumnje, progovarao zavičajni kolorit – “ćakule” i “fjabe” pučke Dalmacije, vinske halucinacije i fantazmagorije, letnje nesanice i zimska noćna priviđenja, erotski piknici, te velika i moćna priroda mora i kamena.

Štošta je u životu Ignjata Joba pružalo osnovu da ga kritičari i istoričari moderne umetnosti smatraju i srpskim slikarom. Tu su godine njegovog života u Srbiji (1912-1913, 1922-1927, 1934-1935), supruga Živka rođena Cvetković (s kojom se venčao u crkvi Sv. Save u Beogradu), majka Cvijete i rano preminulog sina Rastka. Tu je i ceo mali ciklus minijatura koje je Job naslikao na Kablaru, zatim, brojna učešća na beogradskim izložbama i aktivnosti u umetničkoj grupi “Oblik”. Dodajmo ovome umetnički produktivna prijateljstva s umetnicima i kritičarima u Beogradu (Petar Dobrović, Jovan Bijelić, Pjer i Liza Križanić), kao i znatan broj Jobovih dela koja se nalaze u privatnim i javnim kolekcijama u Srbiji (22 slike u Narodnom muzeju u Beogradu, 23 u MSU u Beogradu, šest u Spomen-zbirci Pavla Beljanskog u Novom Sadu).

Razumljivo je da su u hrvatskoj likovnoj kritici i istoriji umetnosti Joba prikazivali sastavnim delom hrvatske moderne, kao što je u srpskoj publicistici i nauci on tretiran kao deo srpske kulture. Pojedini umetnici su duže vreme provodili u različitim sredinama, što ne znači da im treba osporavati pripadnost željenoj nacionalnoj umetnosti ili pravo na dvojni status. Moderna umetnost je puna takvih seoba. Šta bi, recimo, bio Pariz bez svojih Rusa (Šagal), Italijana (Modiljani) ili Španaca (Pikaso, Miro, Dali)? Poznati su primeri stvaralaca koje su koreni, veze, škole, angažmani, ukratko, životne prilike vodile nečemu što bismo danas nazvali “artističkim nomadizmom” (Šumanović – Pariz, Šid; Dobrović – Pečuj, Dubrovnik, Beograd).

Comments (3)

Tags: ,

Olga Jevrić, 1965.

Posted on 04 September 2013 by heroji

Ješa Denegri

 

Kod umjetnika čija je fizionomija jasno određena vlastitim problemima ali ujedno i otvorena novim mogućnostima produbljivanja osnovnih zamisli, proces kontinuiteta istovjetan je neprekidnom iznalaženju onih stanja svijesti u kojima duh čovjekov, svaki put ponovo, teži svom stalnom potvrđenju. Izraslo iz tog plodonosnog unutarnjeg nemira, iz nekog nama neznanog, ali u umjetniku duboko ukorjenjenog moranja, djelo biva onaj medij posredstvom kojega umjetnik iskazuje svoje vjerovanje, svoje svjedočenje, svoju odluku.

Olga_Jevrić,_Gromade_u_pokretu,_cement_i_gvožđe,_1965

Kreirajući pre više od jedne decenije svoje prve „Predloge za spomenik” Olga Jevrić se zaputila u veoma složenu problematiku apstraktne skulpture unutar koje je, otvaranjem mase kompaktnog bloka, ispitivala mogućnosti slobodnog prostornog razvijanja autonomne plastičke forme. Daljnim razrađivanjem ovih početnih otkrića, Olga Jevrić je oko 1956/57, kada nastaju njene već klasične „Komplementarne forme”, dovela svoju namjeru do potpuno cjelovite organizacije koja je proizlazila iz krajnje funkcionalnosti konstitutivnih faktora njene skulpture: koordinacijom potencijalno dinamiziranih cementnih masâ i njihovom uzajamnom akcijom formiranja prostornog središta, istovremeno potpomognutog mnogostrukom ulogom sistema željeznih šipki, Olga Jevrić je definirala jedan poseban plastički organizam čija je tako izrazita sugestivnost upravo proizlazila iz simbioze njegovih organsko-bioloških i tektonskih svojstava. Posljedice koje su rezultirale iz ovakvog određenja forme bile su mnogobrojne i u nizu konkretnih rešenja obilježile su put razvitka ove skulpture; djela nastala u toku posljednjih godina upravo nam obrazlažu daljnje rezultate na tom putu slatne dosljednosti i teženje da se svaki plastički problem razradi do maksimalnih mogućnosti definicija.

Krajem 1963. Olga Jevrić je realizirala jednu grupu skulptura koje su jasno nagovjestile neke nove momente: „Forme u usponu“, „Forma pod pritiskom“, „ i „Zahvaćen prostor“ karakterizirane su bitno izmenjenim proporcionalnim odnosom mase i prostora, odnosom u kojem su se mase snažno usmjerile ka međusobnoj koncentraciji, a zahvaljujući toj njihovoj naglašenoj tlačnoj sili i sâm srednji prostorni sloj poslao je naglo stanjen, stješnjen i sabijen. Ovom složenom plastičkom metaforom skulptura Olge Jevrić poprimila je još istaknutiju dimenziju ekspresivizacije, a time je konstantni psihološki koeficijent njene plastike, dojam jedne otvorene i upravo beskompromisne nesentimentalnosti, sada postao još vidljiviji u svojoj neposrednosti. U toku 1964/65. iz ovih triju tema proistekle su mogućnosti daljnje razrade niza novih plastičkih situacija koje danas možemo potpunije sagledati u svoj kompleksnosti njihove stvarne problemske inovacije.

Ove promjene ogledaju se u cjelokupnom sistemu plastičkog funkcioniranja oblika: mase, umnožene i mnogostruko raščlanjavane, gube obilježje ranije organoidne gibljivosti te postaju stabilne i teške gromade koje se međusobno vezuju krivuljama diskontinuiranih kontura. Prostor koji ih odvaja prestaje da nosi karakter pauze ili intervala i dobija jednu novu dimenziju svoje unutarnje protežnosti: dubinom svog prodora u sâmo tijelo mase on biva korodiran, labirintičan i „špiljevit”; vođen oštrim usjecima i isprekidan naglim zaokretima – doživljavajući ga, imamo dojam silaska u bezdan ili prohoda kroz napuštene praznine. Dosljedno ovim zahvatima i uloga željezne šipke bitno se mijenja: odsad je njena namjena, ne više prevashodno funkcionalna u smislu nosača ili podupirača rastavljenih mâsa, već ekspresivna i prostorno-ritmička. A sam površinski sklop skulpture zadržava ranije slobodno i spontano nabacivanje materije, čija je hrapavičasta, nagrizena i kraljnje osjetljiva epiderma sada još i potencirana surovom monohromijom oksidiranog gvožđa. Pritom, u osnovnoj prostornoj impostaciji oblika posebno je naglašena njegova polimorfnost i perceptivna promjenljivost. Utvrditi ćemo tada da je mimo sve ekonomičnosti  u upotrebljenim sredstvima i maksimalne jezgrovitosti u izvanjskom izgledu, taktilno i psihološko bogatstvo ovih oblika gotovo neiscrpno: poput nekih nepoznatih bića, oni su zašli u naš fizički prostor i nastanili se u našem duhu i odsad tamo žive trajnošću koja se obnavlja svakim novim susretom sa njihovim skrivenim i mnogoznačnim smislom.

Olga_Jevrić,_Forma_pod_pritiskom,_oksid_gvožđa,_1963.

Približavajući im se, osjećamo neko neobično tajanstvo ovih oblika: šutljivi i zatvoreni u svojoj elementarnoj ogoljelosti, oni su ipak oduhovljeni brižljivim dodirima umjetnikove ruke i saobraćaju sa svijetom naših iskustava mnoštvom najsloženijih unutarnjih veza. Jer mada se opiru svakom jednoznačnom identiciranju sa fenomenim zapažanjem predmetnosti ovi oblici jednim posrednim putem teže uspostavljanju odnosa sa nekim fundamentalnim stanjima realnosti bitka – nisu, dakle, egzistencija koja odbija svaku esenciju, gola faktičnost koja znači totalni apsurd postojanja, već naprotiv: pokušaj umjetnikovog duha da nasluti smislene temelje svijeta, napor da otkrije razložnost i zakonitost njegovog vječitog postojanja u neizmernim modalitetima materije. Misao o toj sveobuhvatosti i sveprisutnosti materije istaknuta je u skulpturi Olge Jevrić naglašavanjem njene prvotne čistoće: u njenom djelu materija postoji kao tvar po sebi, kao suštinska objektivizacija materijalnog; stoga cementna masa i željezna šipka ne sadrže preneseno svojstvo bilo kojeg drugog subjekta niti karakteristike nekog određenog vida predmetnosti – prezentirana u svojoj iskonskoj konkretnosti, ali ujedno savladana i uobličena snagom čovekove tvoračke moći, materija jeste jedna neprolaznost, jedna stalnost. Tako shvaćena, dovedena do apsolutnosti, materija u skulpturi Olge Jevrić nije mogla biti postovjećena sa nekim određenim i opredmećenim oblikom, jer bi taj momenat poistovećenja materije sa jednom dovršenom i u predmetnom smislu definiranom formom bilo tek jedan njen prolazni stupanj, trenutno stanje, akcident a ne suština. Nezavršena u smislu konačnih klasičnih postulata, aktivirana i pokrenuta, tek za trenutak zaustavljena u svom neprekidnom preobražavanju, materija u djelu ovog umjetnika, jeste substancija u konkretnom bivanju: kretanje postaje njeno bitno svojstvo, a prostor i vrijeme u kome ostvaruje tu svoju dinamičku protežnost – uslov i funkcija njene stvarne egzistencije.

Misao ovog umjetnika prostire se dakle do nekih najbitnijih pitanja na koje čovjek našeg vremena nastoji odgovoriti suočen sa mnogostrukom neiscrpnošću svijeta i neizvjesnošću svog položaja u njemu. Možemo li doći do definitivnih odgovora, do nekih pouzdanih razrešenja? Ma koliko da bude širio regije svojih saznanja, ma koliko da bude nadvladavao vječite tajne prirode, nikad se duh čovjekov neče zaustaviti u konačnosti, nikad neće prevladati stalne dileme postojanja. U bezmerju vremena u kojem mu pripada tek jedan neznatan dio čovjeku jedino preostaje da se uspostavi vlastitim činom, svojim djelom: tada, stvoreno od čovjeka, djelo i samo postaje jedna oživotvorena prisutnost, jedna u istini ljudska mjera svijeta. Ostvarujući se kroz djelo, čovjek prevladava neizvesnost postojanja i konačno se potvrđuje u trajnosti.

Vjerujem u trajnost djela pred kojim stojimo jer znam da razloge svog nastajanja ono crpi, otvorenim i krajnje iskrenim suočenjem, u najdubljoj istini bića.

 

Oktobar 1965.

 

 

Izložbeni katalog Olga Jevrić objavljen je povodom izložbe umetnice u Salonu Muzeja Savremene umetnosti (Beograd, 6.-17. XII 1965.)

 

Izložbeni katalog dostupan je u Likovno-grafičkoj zbirci Biblioteke Matice srpske i čuva se pod signaturom Ук II 169.

Comments (3)